Staw to jedno z najbardziej intrygujących środowisk przyrodniczych, gdzie w niewielkiej przestrzeni rozwija się skomplikowana biocenoza obejmująca rośliny i zwierzęta. Bogactwo gatunków i ich wzajemne powiązania tworzą unikalny ekosystem, którego dynamika zależy od warunków fizycznych i chemicznych wód. Poznanie mieszkańców stawu pozwala lepiej zrozumieć, jak przebiega obieg materii i energii w przyrodzie oraz jakie czynniki wpływają na zdrowie tych zbiorników.
Środowisko stawu i jego struktura
Stawy wykazują wyraźnie zróżnicowane strefy, które warunkują rozmieszczenie organizmów. Wyróżniamy strefę litoralu, pelagialu oraz profundalu. Litoral, czyli pas przybrzeżny, to teren obfitujący w rośliny zanurzone i wynurzone. Pelagial to otwarta woda, natomiast profundal obejmuje strefę dna o ograniczonym dostępie światła.
Woda w stawie jest nośnikiem tlenu i substancji odżywczych. W cyklu życiowym uczestniczą plankton oraz organizmy osiadłe, które wzajemnie się uzupełniają. Zahamowanie jednego ogniwa może prowadzić do eutrofizacji lub wymierania gatunków o wysokich wymaganiach tlenowych.
Temperatura, przejrzystość wody, zasolenie i odczyn pH to podstawowe czynniki fizykochemiczne wpływające na rozmieszczenie fauny i flory. W zależności od pory roku obserwujemy termoklinę, czyli warstwowanie wody na część cieplejszą i chłodniejszą, co ma znaczenie przede wszystkim w strefie profundalnej.
Roślinność stawowa odgrywa kluczową rolę w osłanianiu litoralu, dostarczaniu tlenu i tworzeniu schronień. Do najczęściej spotykanych gatunków należą grzybienie białe, pałki wodne oraz rdestnice. Ich rozwój wpływa na ilość dostępnego światła i kształtuje przestrzeń dla fauny.
Bezkręgowce wodne – bogactwo mikrofauny i makrofauny
Bezkręgowce to jedne z najbardziej licznych mieszkańców stawów. Obejmują różne grupy, począwszy od pierwotniaków i skorupiaków planktonowych, aż po duże owady wodne i mięczaki. Dzięki nim następuje rozkład materii organicznej oraz transfer energii w łańcuchu pokarmowym.
Do podstawowych grup planktonowych zaliczamy:
- plankton roślinny (fitoplankton) – glony i sinice w formie jednokomórkowej lub kolonalnej,
- plankton zwierzęcy (zooplankton) – rozwielitki, wrotki i dafnie.
Wśród makrofauny wyróżniamy:
- owady larwalne (ważki, jętki, chruściki),
- skorupiaki słodkowodne (rak stawowy, oczlik),
- mięczaki (ślimaki, małże pokryte złotą nitką – wieczkówki).
Owady wodne wykorzystują w rozwój procesy dramatycznych metamorfoz. Larwy jętek i ważek spędzają miesiące lub lata pod powierzchnią, by po przekształceniu osiągnąć postać dorosłą i opuścić środowisko wodne. Podczas tego cyklu pełnią rolę drapieżników, eliminując larwy innych gatunków, co reguluje liczebność populacji.
Mięczaki filtrują zawieszone cząstki organiczne w wodzie, a rak stawowy rozdrabnia opadłe liście. Dzięki nim woda stawu pozostaje stosunkowo czysta. Stopień nasycenia tlenem zależy od aktywności tych zwierząt i od ilości roślin produkujących tlen w procesie fotosyntezy.
Płazy i gady – mistrzowie przystosowania do życia w wodzie
Płazy, zwłaszcza żaby i traszki, to jedne z najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców stawów. Wielu z nich nie potrafi funkcjonować bez dostępu do wody, szczególnie podczas składania ikry i rozwoju kijanek.
Do najczęściej spotykanych gatunków należą:
- żaba trawna i żaba wodna,
- ropucha szara,
- traszka zwyczajna, traszka grzebieniasta.
Płazy są wrażliwe na zanieczyszczenia i wymagają czystej wody do prawidłowego rozwoju. Ich skóra, bogata w naczynia krwionośne, stanowi ważne miejsce wymiany gazowej, dlatego zanieczyszczenia mogą prowadzić do ich gwałtownego wymierania.
Gady, w stawach pojawiają się rzadziej, jednak niektóre gatunki potrafią wykorzystywać brzegi i płycizny. Należą do nich żółwie błotne i jaszczurki wodne. Dzięki specjalnej budowie pancerza oraz skórze potrafią skutecznie się maskować (kamuflaż) i chronić przed drapieżnikami.
Okresowe wysychanie stawów zmusza niektóre gady do wędrówek za pożywieniem i miejscami do rozrodu. Dzięki zdolności do długotrwałego ograniczenia procesów życiowych mogą przetrwać suche lata, a po powrocie opadów wskrzesić aktywność.
Ryby i ptaki – eleganccy władcy akwenu
Ryby stanowią ważny element każdej różnorodnośći biologicznej wody stojącej. W stawach hodowlanych najczęściej spotkamy karpia i karaś. W ekosystemach naturalnych dominują płocie, szczupaki czy okonie.
- karp – gatunek wszystkożerny, odgrywający znaczącą rolę w cyrkulacji materii,
- szczupak – zwinny drapieżnik, polujący na drobniejsze ryby,
- lin – ryba roślinożerna chętnie zjadająca glony i drobne mięczaki,
- płoć i leszcz – podstawa diety większych ryb drapieżnych.
W strefie przybrzeżnej można zaobserwować ptaki związane z wodą. Perkoz dwuczuby i perkoz rogaty nurkują w poszukiwaniu ryb, a czaple i bąki skrupulatnie stoją w wodzie, czekając na ofiarę.
Niektóre ptaki, jak łęczaki, potrafią wydobywać skorupiaki i żaby z mułu. Innym przykładem są kormorany, które zaglądają do stawów rybnych, wpływając negatywnie na hodowlę. Zrównoważony dobór ptaków do stawowych łańcuchów pokarmowych jest zatem wyzwaniem dla gospodarki rybackiej.
Odpowiednie zarządzanie zarybianiem i ochrona siedlisk brzegowych sprzyjają zachowaniu pełnej różnorodnośći biologicznej stawów. Dbanie o roślinność i minimalizacja użycia chemicznych środków ochrony roślin stwarza warunki do rozwoju stabilnej biocenozy.
